Raport o wartości i stanie przyrody Lasu Bielańskiego

6. Świat zwierzęcy

Świat zwierzęcy Lasu Bielańskiego jest stosunkowo dobrze poznany. Bogactwo fauny tego terenu sprawiło, że był on już w pierwszej połowie XIX w. i pozostaje do dziś, tradycyjnym terenem badań warszawskich zoologów. Dzięki temu mamy wiele materiałów, historycznych i aktualnych, zawartych w publikacjach, zbiorach muzealnych, opracowaniach roboczych.

Bezkręgowce

Liczbę „widzialnych” gatunków tej grupy zwierząt można w Lesie ocenić na kilka tysięcy. Dla niektórych jest to (a przynajmniej była do niedawna) jedyna ostoja znana w Warszawie z jej okolicami, czy nawet jedyna znana w kraju. Wizytówką Lasu jest czwórzębiec bielański Tetrodontophora bielanensis, największy z europejskich skoczogonków, którego w 1842 r. odkrył tu i opisał dla światowej nauki wybitny nasz dziewiętnastowieczny przyrodnik Antoni Waga. Zapewne niewiele jest rezerwatów w Polsce, które zostały upamiętnione w nazwie gatunku. Czwórzębiec nadal występuje w Lesie Bielańskim, ale przesuszenie gleby zagraża jego przetrwaniu w tej jedynej ostoi znanej w tej części kraju. W Lesie Bielańskim odkryto również kilka innych nieznanych nauce gatunków, m.in. chrząszczy. Innym „firmowym” gatunkiem jest kozioróg dębosz Cerambyx cerdo, związany ze starymi bielańskimi dębami. W ostatnich latach stan tego gatunku znacznie zmniejszył się. Wśród innych atrakcji entomologicznych Lasu Bielańskiego są największe krajowe motyle dzienne – paź żeglarz Iphiclides podalirius i paź królowej P. machaon oraz jeden z naszych największych motyli nocnych – zawisak tawulec Sphinx ligustri, o rozpiętości skrzydeł do 11 cm.

Ryby

Highslide JS Ciernik w Rudawce, lato 2007 r.
Fot. Rafał Krupa

Dotychczasowe opracowania przyrody Lasu pomijały jego ichtiofaunę, dlatego tu przedstawiono więcej danych o rybach. W niewielkich zbiornikach jakie przed budową Wisłostrady istniały pod skarpą Lasu, zasilanych podczas powodzi, stwierdzono występowanie co najmniej 17 gatunków ryb. Były wśród nich m.in. rzadkości warszawskiej Wisły – różanka, koza i piskorz. Po zasypaniu tych zbiorników w 1973 r., ryby występowały już tylko w Potoku Bielańskim i w Rudawce. W pierwszym z tych cieków żyły wtedy stale 4 gatunki – kiełb, miętus, cierniczek i ciernik. W połowie lat 1970. Potok Bielański przestał być stałym ciekiem i miejscem bytowania ryb. W Rudawce do lat 1970. występowało 5-6 gatunków – poza 4 wymienionymi także karaś srebrzysty Carassius auratus gibelio, różanka i strzebla potokowa. Ten ostatni gatunek, bardzo wrażliwy na zanieczyszczenia, jest obecnie rzadkością w skali krajowej i objęto go ochroną gatunkową. W latach 1970. zanieczyszczenie Rudawki ściekami spowodowało wymarcie w niej ryb i innej fauny wodnej. Na początku lat 1990. poprawa czystości wody i zaniechanie prac regulacyjnych pozwoliły na odrodzenie się życia w potoku, m.in. powrót bytujących tu poprzednio gatunków ryb, jednak już bez strzebli. Prace regulacyjne wykonane w latach 1999 i 2001 spowodowały zupełne zniszczenie środowiska Rudawki i jesienią 2001 r. nie było w niej ryb.

Płazy i gady

Highslide JS Zaskroniec w Rudawce
Lato 2007 r.
Fot. Rafał Krupa
Do lat 1970., t.j. do czasu zlikwidowania zbiorników pod skarpą Lasu, wyschnięcia Potoku Bielańskiego i zanieczyszczenia Rudawki – w Lesie występowało 12 gatunków płazów, t.zn. znaczna większość gatunków notowanych w kraju. Był to więc teren o wysokim bogactwie gatunkowym, również liczebność niektórych gatunków (m.in. kumaka nizinnego) była wysoka. Obecnie regularnie występują tylko ropucha szara i żaba trawna, a sporadycznie też żaba moczarowa. Fauna Lasu Bielańskiego utraciła więc w krótkim czasie 9-10 gatunków płazów, wśród nich także rzekotkę – zieloną nadrzewną żabkę, której „ptasie” rechotanie było charakterystyczne dla głosów Lasu.

Highslide JS Żaba trawna nad Rudawką
Lato 2007 r.
Fot. Rafał Krupa
Z gadów w Lesie występowały dawniej padalec, zaskroniec i jaszczurka zwinka – dawniej pospolita. Obecnie zachowała się tylko zwinka, którą można spotkać nielicznie tylko na północnym obrzeżu Lasu, a zaskroniec bywa sporadycznie nad Rudawką.

Obu tym grupom zwierząt szczególnie zaszkodziły zanik i degradacja ekologiczna wód Lasu oraz ogólne jego przesuszenie. Znaczne straty powodują też samochody na ul. Dewajtis i rowerzyści na ścieżkach leśnych. Pod kołami giną głównie żaby i ropuchy, powolne i mające zwyczaj wychodzenia na wilgotne od deszczu lub rosy ścieżki i jezdnie, znajdowano też zabite w ten sposób zaskrońce.

Ptaki

Highslide JS Kos
Fot. Rafał Krupa
Ptaki są najlepiej poznaną grupą w faunie Lasu Bielańskiego, dzięki materiałom pochodzącym z badań w XIX w., w okresie międzywojennym, oraz trzem inwentaryzacjom ilościowym przeprowadzonym w latach 1962-1975, 1988 i 2000. Las był w XIX w. i pozostał do dziś jednym z najcenniejszych, pod względem awifauny, terenów Warszawy. Ostatnia inwentaryzacja (2000 r.) wykazała 42 gatunki lęgowe (lub prawdopodobnie lęgowe), a liczebność populacji lęgowej oceniono na 1-1,3 tys par (t.j. ok. 80 par/10 ha). W całym kompleksie obejmującym Las z terenami Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, łąką wzdłuż wału oraz dawnym Fortem Bielańskim – stwierdzono 57 gatunków. Najliczniej występują szpak (250-300 par), kos (150-170), zięba (ok. 155) i bogatka (110-135). Szczególnymi, w skali Warszawy, wartościami awifauny Lasu jest gnieżdżenie się myszołowa, pięciu gatunków dzięciołów – w tym 7-8 par zanikającego dzięcioła średniego, muchołówek – małej i białoszyjej (stwierdzonej m.in. w 2001 r.).

Highslide JS Myszołów nad Lasem Bielańskim
Fot. Rafał Krupa
W ciągu ostatnich kilkunastu lat, od czasu poprzedniej inwentaryzacji (1988 r.), ogólna liczba gatunków lęgowych zmniejszyła się nieistotnie (z 44 do 42), ale znacznie spadła różnorodność składu gatunkowego w sensie zrównoważenia jego proporcji (wskaźnik H’). Wśród gatunków lęgowych zupełnie znikła kukułka, świergotek drzewny, piegża, sikora czarnogłowa, a prawie zupełnie – słowik szary, sikora uboga, gajówka. Zwiększyła się natomiast liczebność kosa, drozda śpiewaka, pokrzewki czarnołbistej, zięby. Osiedlił się myszołów, ale nie co roku udaje mu się pomyślnie odbyć lęg z powodu płoszenia przez ludzi. Ogólnie, pod względem składu awifauny, Las staje się coraz podobniejszy do parków miejskich, tracąc swój leśny charakter.

Ssaki

Ich występowanie w Lesie Bielańskim jest poznane stosunkowo dobrze. Ogółem w okresie powojennym zanotowano tu około 30 gatunków, jednak tylko niektóre z nich są aktualnie stałymi mieszkańcami Lasu. Z dużych ssaków stale występuje kilka saren dość regularnie zachodzą łosie i dziki. Stosunkowo bogaty jest zespół drobnych ssaków, m.in. występuje tu darniówka Pitymys subterraneus – gatunek rzadki na terenach zagospodarowanych. W ciepłej porze roku żyje tu co najmniej 6 gatunków nietoperzy.

Highslide JS Sarny Najbardziej widocznymi przykładami zmian zaszłych w ciągu ostatnich kilkunastu lat jest zniknięcie królików, które do lat 1980. miały dużą kolonię oraz zajęcy – dawniej pospolitych, a obecnie pojawiających się sporadycznie. Wcześniej już przestały tu występować borsuki, a lisy dawniej zamieszkujące w Lesie – teraz mają tu tylko rewir łowiecki. Ten ostatni gatunek, przystosowujący się do życia na terenach zurbanizowanych Warszawy, w Lesie Bielańskim jest nadal płochliwy – z powodu licznej obecności psów. Nie spotyka się już gronostaja, tchórza i pospolitej dawniej łasicy, znacznie rzadsza jest kuna leśna, natomiast z powodzeniem utrzymuje się kuna kamionka i coraz częściej pojawiają się dziki. Nowością jest zachodzenie norki amerykańskiej Mustela vison, osiedlającej się ostatnio w Warszawie.

Głównymi zagrożeniami bytowania większości gatunków ssaków w Lesie Bielańskim, poza ogólną degradacją jego środowiska (przesuszenie, wydeptanie, zniszczenie przyrody Rudawki), są:

Copyright © Uroczysko Las Bielański w Warszawie, Warszawa 2008-2009
Wszelkie prawa zastrzeżone - All Rights Reserved
Data uruchomienia strony: 22 marca 2008 roku.