Raport o wartości i stanie przyrody Lasu Bielańskiego

5. Szata roslinna

Las Bielański stanowi wyspę rodzimej roślinności leśnej, która przetrwała w obrębie terenów zurbanizowanych, zachowując cechy właściwe dawnej Puszczy Mazowieckiej, w większym stopniu niż kompleksy leśne Puszczy Kampinoskiej i Puszczy Białej.

Na znacznych powierzchniach zachowały się drzewostany o naturalnej strukturze: wielogatunkowe, wielowarstwowe i różnowiekowe. W skład bogatej dendroflory wchodzą nie tylko typowe drzewa lasotwórcze, jak dęby – szypułkowy i bezszypułkowy, lipa drobnolistna, grab zwyczajny, klon zwyczajny, wiązy – szypułkowy i pospolity, jesion wyniosły, olsza czarna, ale również gatunki rzadko spotykane w lasach: dzika jabłoń Malus sylvestris, czereśnia Prunus avium, głóg Crategus monogyna, co świadczy o tym, że nigdy nie był to las produkcyjny. Na szczególną uwagę zasługują liczne okazy starych monumentalnych dębów (do 400 lat), wiązów, grabów i olsz. Nadają one Lasowi pierwotny charakter, niespotykany w warunkach miejskich, stanowią one też cenny miejscowy rezerwuar genów.

Rzadko spotykanemu bogactwu gatunkowemu rodzimej dendroflory towarzyszy względne bogactwo zielnych gatunków leśnych, które przetrwały dzięki ciągłości trwania lasu. Dla wielu z nich Las Bielański stanowi jedyne miejsce przetrwania na terenie Warszawy i najbliższych okolic. Udział rodzimych gatunków leśnych decyduje o wysokim bogactwie florystycznym Lasu. Na 1,5 km² jego obszaru notuje się ponad 400 gatunków roślin naczyniowych.

Drzewostan

Dokumentacja wykonana dla planu ochrony Lasu wykazała aktualne występowanie w Lesie Bielańskim 34 gatunków drzew o udziale wg. miąższości:

Zapas oceniono na 47 tys. m³, drzew „grubych” (o pierśnicy powyżej 7 cm), było 76610 (528 szt./ha) – w tym dębów 22832. Drzew o wysokości ponad 0,3 m było 1228 tys. (8458 szt./ha), 3457 drzew o pierśnicy powyżej 55 cm, 1261 drzew o pierśnicy powyżej 75 cm, 555 drzew o pierśnicy powyżej 95 cm. Stwierdzono występowanie większości wyróżnionych przez Leibundguta naturalnych faz rozwojowych, z wyjątkiem destrukcyjnej i przerębowej. W okresie 1992-1997, objętym dokładnym pomiarem, stwierdzono dobre zrównoważenie przyrostu i ubytków drzew. Przyrost całkowity oceniono na 7,04 m³/ha/rok, a ubytki – 6.93 m³/ha/rok. Stwierdzono też obfite odnowienie naturalne – 9840 szt/ha (w roku 1997).

Naturalna roślinność

Naturalna roslinność najlepiej zachowała się w dolinie Wisły, na tarasie zalewowym i nadzalewowym. Występujące tu łegi jesionowo-wiązowe Ficario-Ulmetum campestris oraz różne postacie subkontynentalnych grądów Tilio-Carpinetum mają zarówno naturalną strukturę drzewostanu, jak i dobrze wykształcone runo. Utrzymała się w nim kombinacja gatunków właściwa naturalnym lasom liściastym, z charakterystycznym następstwem aspektów sezonowych. Highslide JS Zdrojówka rutewkowata (Isopyrum thalictroides)
Fot. Rafał Krupa
Obficie występują tu niektóre wieloletnie rośliny zielne, spotykane tylko z rzadka w innych lasach Warszawy, m.in. gajowiec żółty Lamiastrum galeobdolon, gwiazdnica wielkokwiatowa Stellaria holostea, fiołek leśny Viola reichenbachiana, kokoryczka wielkokwiatowa Polygonatum multiflorum, jaskier kosmaty Ranunculus lanuginosus, czartawa pospolita Circaea lutetiana, kostrzewa olbrzymia Festuca gigantea, czyściec leśny Stachys sylvatica. Znamienne, świadczące o wysokim stopniu naturalności bielańskich grądów i łęgów, jest bogactwo i wysoki udział gatunków z grupy geofitów, które wczesną wiosną ozdabiają dno lasu. W dużych ilościach występują zawilce – gajowy Anemone nemorosa Zawilec gajowy (Anemone nemorosa)
Fot. Rafał Krupa
i żółty A. ranunculoides, Zawilec żółty (Anemone ranunculoides)
Fot. Rafał Krupa
zdrojówka rutewkowata Isopyrum thalictroides Zdrojówka rutewkowata (Isopyrum thalictroides)
Fot. Rafał Krupa
(rzadkość w skali kraju!), piżmaczek wiosenny Adoxa moschatelina, kokorycze – pełna Corydalis solida Kokorycz pełna (Corydalis solida)
Fot. Rafał Krupa
i wątła C. fabacea, a także spotykane w warszawskich parkach – złoć żółta Gagea lutea Złoć żółta (Gagea lutea)
Fot. Rafał Krupa
i ziarnopłon wiosenny Ranunculus ficaria. Są tu też gatunki ginące na terenie Warszawy, dla których Las Bielański jest ostatnią, bądź jedną z ostatnich ostoi: czworolist pospolity Paris quadrifolia, niecierpek pospolity Impatiens noli-tangere, zerwa kłosowa Phyteuma spicatum, groszek wiosenny Lathyrus vernus, turzyca odległokłosa Carex remota. Występują także gatunki chronione: kopytnik pospolity Asarum europaeum, storczyk szerokolistny Epipactis helleborine i turówka wonna Hierochloe odorata.

Zmiany

W ciągu ostatnich 150 lat szata roślinna znacznej części Lasu uległa istotnym przeobrażeniom pod wpływem intensywnego wykorzystania rekreacyjnego, wyrębów i zniszczeń wojennych, sztucznych dosadzeń i introdukcji gatunków obcych, zmian stosunków wodnych, wreszcie zanieczyszczenia powietrza i zaburzenia chemizmu gleb. W okresie tym wyginęło 45 rodzimych gatunków roślin naczyniowych, w tym 15 gatunków ściśle związanych z Lasem – m.in. lilia złotogłów Lilium martagon i czerniec gronkowy Actaea spicata. Znaczne ubytki dotknęły też grupę roślin zarodnikowych. Jednocześnie systematycznie rosła liczba gatunków obcych ekologicznie i geograficznie, wprowadzonych świadomie lub napływających spontanicznie z urbanizującego się otoczenia. Istotne zmiany zaznaczyły się w zróżnicowaniu, strukturze oraz układzie przestrzennym zbiorowisk leśnych. Na dolnych tarasach postępujące od 70 lat obniżenie poziomu wód gruntowych w połączeniu z drenującym działaniem rzeczki Rudawki przekształconej w rów melioracyjny doprowadziło do zaniku wilgotnego łęgu olszowego, który przekształcił się w grąd, oraz do znacznego zmniejszenia areału łęgu jesionowo-wiązowego i sukcesywnego ubożenia składu gatunkowego tego lasu. Zaniknęły również łęgi nad wyschniętym Potokiem Bielańskim. Na wysoczyźnie polodowcowej i na tarasie wydmowym radykalnie zmniejszył się zasięg naturalnych zbiorowisk leśnych, głównie na skutek użytkowania rekreacyjnego i przekształcenia drzewostanów. W przeważającej części Lasu doszło do mechanicznego zniszczenia naturalnego runa. Poważną rolę odegrała też eutrofizacja gleb pod wpływem rekreacji oraz nawożenia atmosferycznego. Spowodowało to całkowity zanik mieszanego boru dębowo-sosnowego na tarasie wydmowym. Na miejscu opuszczonych koszar carskich, wyrósł od lat 1920. wtórny las z robinią akacjową, stanowiąc nowy typ zbiorowiska, nieobecny w pierwotnej szacie roślinnej.

Część drzewostanów została zniszczona lub uszkodzona w czasie ostatniej wojny (wycinka na opał, ostrzał artyleryjski), oraz przez gwałtowne zmiany stosunków wodnych w latach 1920. i 1950. Do zaburzeń składu roślinności przyczyniło się też, przez eutrofizację gleb, masowe noclegowisko ptaków krukowatych, jakie miało miejsce w Lesie podczas kilku zim na przełomie lat 1980. i 1990.

Objęcie ochroną rezerwatową, likwidacja Parku Kultury i częściowe ogrodzenie terenu – zapoczątkowało regenerację zbiorowisk leśnych. Proces ten przebiega wolno, zaznaczając się przede wszystkim w naturalnym odnowieniu rodzimych gatunków drzew – graba, lipy, dębów, jaworów i klonów zwyczajnych. W mniejszym stopniu jest to widoczne w warstwie zielnej. Proces ten zachodzi również pod okapem wtórnych drzewostanów robinii akacjowej, która w toku spontanicznych procesów sukcesji jest stopniowo wypierana przez rodzime klony – zwyczajny i jawor, a na siedliskach mniej zaburzonych – także przez graby. Badania flory rezerwatu przeprowadzone w latach 1985, 1992 i 1997, nie wykazały strat na liście gatunków rodzimych. Zmniejszył się natomiast zasięg wielu z nich, a kilkanaście – znajduje się obecnie na granicy wyginięcia (m.in. kopytnik, zerwa kłosowa, groszek leśny, turzyce – palczasta i odległokłosa). Jednocześnie jednak wiele rzadkich dawniej gatunków leśnych powiększyło swój areał i liczebność (np. kokorycz pełna, zdrojówka rutewkowata). Liczba gatunków geograficznie obcych nie uległa w tym okresie większym zmianom. Odnotowano natomiast w zbiorowiskach naturalnych ekspansję ilościową pochodzącego z Azji niecierpka drobnokwiatowego Impatiens parviflora. Spośród obcych drzew i krzewów najbardziej ekspansywne okazały się gatunki rozsiewane przez ptaki: czeremcha późna Prunus serotina i dąb czerwony Quercus rubra oraz wiatrosiewny klon jesionolistny. Natomiast robinia akacjowa wykazała ekspansywność, głównie w bezpośrednim sąsiedztwie jej zwartego występowania, gdzie może rozprzestrzeniać się wegetatywnie.

Copyright © Uroczysko Las Bielański w Warszawie, Warszawa 2008-2009
Wszelkie prawa zastrzeżone - All Rights Reserved
Data uruchomienia strony: 22 marca 2008 roku.